از تعصبات جاهلانه تخليه كند . چرا پس از سه قهرمان فوق‌الذكر ، ديگر در جهان عرب شخصيتى كه قهرمان شمرده شود ظهور نكرد ؟ چرا اين‌همه مدعيان اصلاحى كه در كشورهاى فوق‌الذكر ظهور كردند كار درستى از پيش نبردند ، از قبيل عبدالحميد بن باديس جزايرى و طاهر الزهراوى جزايرى سورى و عبدالقادر مغربى و جمال‌الدين كاظمى سورى و محمد بشير ابراهيمى و غير اينها ؟ و اساساً چرا نهضت اصلاح‌طلبى اسلامى در كشورهاى اسلامى از جاذبه افتاد ؟ چرا نهضتهاى قومى و عربى از قبيل بعث و ناصريسم و يا نهضتهاى سوسياليستى و ماركسيستى جاذبهء بيشترى در ميان جوانان عرب پيدا كرد ؟ ممكن است هر كسى دليلى بياورد و به علت خاصى استناد كند . اين بنده معتقد است عامل عمده‌اى كه سبب شد نهضت اسلامى كه از سيد جمال شروع شد از جلوه و رونق بيفتد ، گرايش شديد مدعيان اصلاح بعد از سيد جمال و عبده به سوى وهابيگرى و گرفتار شدن آنها در دايرهء تنگ انديشه‌هاى محدود اين مسلك است . اينها اين نهضت را به نوعى « سلفىگرى » تبديل كردند و پيروى از سنت سلف را تا حد پيروى از ابن‌تيميّهء حنبلى تنزل دادند و در حقيقت بازگشت به اسلام نخستين را به صورت بازگشت به حنبلىگرى كه قشرىترين مذاهب اسلامى است تفسير كردند . روح انقلابى مبارزه با استعمار و استبداد ، تبديل شد به مبارزه با عقايدى كه بر خلاف معتقَدات حنبليان مخصوصاً ابن‌تيميّهء حنبلى بود .